ĐẤT NƯỚC của Nguyễn Đinh Thi

1. Bài thơ Đất nước được tạo thành từ hai đoạn trong các bài Sáng mát trong như sáng năm xưa (1948) và Đêm mít tinh (1949) của tác giả, đã đăng tạp chí Văn nghệ thời kháng chiến chống Pháp, và được bổ sung bằng các đoạn thơ viết năm 1955, sau kháng chiến thắng lợi. Nhưng không nên xem đất nước là một sự “ghép nối” đơn giản các đoạn thơ được sáng tác trong những thời điểm khác nhau, mà thực sự đây là sự tái tạo các đoạn thơ từ hai bài thơ “tiền thân” vào trong một chỉnh thể nghệ thuật mới, có sự thống nhất của tư tưởng - cảm xúc trong mạch vận động riêng biệt của nó. Vì thế, người đọc vẫn cảm nhận bài Đất nước như một tác phẩm liền mạch, hoàn chỉnh. Cố nhiên cũng có thể dễ dàng nhận ra những khác biệt ở các phần, trong thể thơ, nhịp điệu, xúc cảm và giọng điệu. Nhưng chính điều đó lại tạo ra cho bài Đất nước một sự vận động của cảm hứng và tư tưởng vừa nhất quán vừa biến đổi, và đó cũng là một trong những đặc sắc của thi phẩm này.

2. Nằm trong mạch thi cảm về đất nước của cả một thời thơ kháng chiến, Nguyễn Đình Thi đã có những sáng tạo riêng trong bài Đất nước. Thi tứ của bài thơ không xoay quanh một hình tượng trung tâm có ý nghĩa biểu tượng, cũng không hẳn là những suy tưởng mang tính khái quát về đất nước, mà là một sự tổng hợp, đan dệt của những cảm xúc, ấn tượng trực tiếp, vụ thể với những suy tư tổng hợp, khái quát, trong những hình ảnh thơ vừa cụ thể, gợi cảm vừa giàu tính biểu tượng, tượng trưng.

Bài thơ bắt đầu bằng những xúc cảm, cảm giác tinh tế đầy ấn tượng về buổi sáng mùa thu của đất trời, gợi lại những hoài niệm về mùa thu năm xưa, từ đó dẫn vào những xúc cảm và suy tư về mùa thu mới của đất nước sau Cách mạng, và niềm tự hào làm chủ đất nước tươi đẹp với sức sống bền bỉ tự ngàn năm. Tiếp đó là những cảm xúc và suy tư về đất nước trong cuộc chiến tranh chống Pháp, một đất nước thật hiền hòa, đầy đau thương nhưng bất khuất, anh hùng.

Sự vận động của tư tưởng - cảm xúc ấy được thể hiện thành công trong sự chuyển biến của nhịp điệu, của âm hưởng bài thơ qua các đoạn. Có thể cảm nhận bài thơ này như một bản nhạc lớn, ở khúc đầu là nhịp chậm với những âm cao và trong, rồi trầm xuống khi lắng nghe cái luồng sống bất diệt của đất nước “đêm đêm rì rầm trong tiếng đất” ; sang phần sau, điệu thơ rắn chắc trong các khổ thơ thể bảy chữ xen sáu chữ, với nhịp điệu ngày càng dồn dập, cuộn sôi, tuông chảy như một dòng sông lớn để đi tới cái kết thúc trong một hình ảnh hào sáng và những âm thanh như vỡ tung ra của khổ thơ cuối cùng :

“Súng nổ rung trời giận dữ

Người lên như nước vỡ bờ

Nước Việt Nam từ máu lửa

Rũ bùn đứng dậy sáng lòa”.

3. Khởi đầu bài thơ là những cảm giác trong một sáng mùa thu :

“Sáng mát trong như sáng năm xưa

Gió thổi mùa thu hương cốm mới”

Cái ấn tượng về một sáng thu trong mát được gợi ra bằng những thanh âm thật trong trẻo, nhẹ và cao. Bầu trời trong xanh, làm gió nhẹ và thoảng trong gió là mùi hương cốm mới - một hương vị hết sức đặc biệt của mùa thu Việt Nam, nói đúng hơn, là mùa thu ở xứ Bắc Hương cốm thơm dịu nhẹ, trong trẻo, thanh khiết như kết tinh tất cả hương vị của đất trời, cây cỏ mùa thu. Hương cốm mới cũng rất đặc trưng cho mùa thu Hà Nội. Thạch Lam, một nhà văn rất Hà Nội, trong cuốn Hà Nội 36 phố phường của ông, đã có những dòng rất trân trọng về cốm, món quà đặc biệt của mùa thu, như sau: “phảng phất hương vị ngàn hoa cỏ (...) là thức dâng của những cánh đồng lúa bát ngát xanh, mang trong hương vị tất cả cái mộc mạc, giản dị mà thanh khiết của đồng quê nội cỏ”. Từ hương cốm mới mà hoài niệm về mua thu Hà Nội, Nguyễn đình Thi phải là người đã gắn bó sâu nặng và tha thiết với Hà Nội. Vào những ngày mở đầu cuộc kháng chiến chống Pháp, khi phải xa Hà Nội đi kháng chiến, Nguyễn Đình Thi đã có Bài hát của người Hà Nội, bản nhạc gợi lên bao hình ảnh thân thương và những nỗi niềm sâu lắng về Hà Nội. Các bài thơ Sáng mát trong như sáng năm xưa và Đêm mít tinh đều được viết trong nỗi nhớ da diết, quặn thắt về Hà Nội còn trong vùng giặc chiếm.

Những câu thơ về mùa thu Hà Nội là những câu thơ đẹp nhất của bài thơ. Hà Nội hiện ra qua hoài niệm của nhà thơ thật đẹp, đầy gợi cảm nhưng cũng phảng phất buồn và vắng. Ở đây ta cảm nhận được những rung động hết sức tinh tế của một tâm hồn nhạy cảm. Cái lạnh của mùa thu mới chỉ là chớm lạnh, trong làn hơi may làm những hàng cây xao xác, các đường phố Hà Nội như dài thêm ra trong không gian mùa thu.

Mạch thơ dường như đột ngột chuyển từ cảnh thiên nhiên sang hình ảnh “Người ra đi” : một bức tranh với các hình khối, màu sắc và ánh sáng nổi đậm, rất ấn tượng :

“Người ra đi đầu không ngoảnh lại

Sau lưng thềm nắng lá rơi đầy”

Về hai câu thơ trên, đã có nhiều cách hiểu và phân tích khác nhau, thậm chí trái ngược. Điều này cũng không có gì là lạc. Không hiếm những câu thơ hay gợi nhiều cách hiểu khác nhau, và cũng nhiều khi chỉ có thể cảm thấy cái hay mà không thể giải thích rõ ràng ra được, hoặc cũng không nhất thiết cứ phải giải thích. Cảm thụ thơ nhiều khi và trước hết là cần đến sự trực cảm để nhập vào toàn bộ câu thơ, bài thơ, một sự cảm nhận mang tính toàn vẹn, nguyên khối. Vả chăng, trong thơ như người xưa từng nói, có cái khả giải mà cũng còn có cái bất khả giải. “Người ra đi” ở đây là ai ? Có người đã cho rằng câu thơ này nói về những chiến sĩ trung đoàn Thủ đô giã từ Hà Nội vào đầu năm 1947, sau hai tháng chiến đấu anh dũng cầm chân giặc Pháp trong lòng Hà Nội. Việc gán cho câu thơ ột nội dung sự kiện lịch sử cụ thể như thế chẳng những là khiên cưỡng mà còn thể hiện một cách cảm và hiểu thơ quá “thật thà” đến máy móc ! Vậy “Người ra đi” là người giã từ Hà Nội đi vào cuộc kháng chiến, hay là đi vào Cách mạng ? Không thể lý giải ý nghĩa của cây này, hình ảnh này tác rời văn cảnh của cả đoạn thơ. Hãy chú ý đến các từ gợi ý niệm một thời gian quá khứ đã xa (năm xưa, những ngày thu đã xa) và hình ảnh mùa thu hà Nội trong hoài niệm đặt trong sự đối lập với mùa thu nay - mùa thu của đất nước sau Cách mạng, ở đoạn thơ tiếp theo. Cũng nên nhớ rằng hình ảnh “Người ra đi” này mới chỉ xuất hiện trong bài Đất nước, còn trong “tiền thân” của những câu thơ này (ở Sáng mát trong như sáng năm xưa) thì chỉ có khung cảnh vắng vể mà không có hình ảnh con người : “Nắng soi ngõ vắng ! Thềm cũ lối ra đi ! Lá rụng đầy “. (Một hình ảnh buồn vắng mà vẫn đẹp của Hà Nội trong vùng giặc chiếm). Dù hiểu thế nào đi nữa về “Người ra đi”, thì cái ấn tượng mà chúng ta cảm nhận được trong câu thơ này vẫn là cái dứt khoát của một sự lựa chọn, một cuộc ra đi vì nghĩa lớn, nhưng kẻ ra đi đâu phải là không vương vấn, lưu luyến với Hà Nội, với bao nhiêu thứ nữa của một quãng đời mình. Nếu câu trên : “Người ra đi đầu không ngoảnh lại” có cái cốt cách “trượng phu” mạnh mẽ dứt khoát như một trang sĩ (Tráng sĩ nhất khứ bất phục hoàn), thì sự lưu luyến lại hàm chứa trong âm điệu bâng khuâng của câu sau cùng với những hình ảnh ngoại cảnh của một Hà Nội thật đẹp mà buồn vắng : “Sau lưng thềm nắng lá rơi đầy”, lớp lớp lá rơi đầy trên thềm vắng, rực vàng trong ánh nắng thu. Có người đã nhận xét đây là “cái buồn của một sự đoạn tuyệt lặng lẽ tự chủ” (Vũ Quần Phương. Thơ với lời bình. NXB Giáo dục, 1990 - tr 87). Đoạn đầu (gồm 7 dòng thơ) của bài Đất nước được sáng tạo bằng một hồn thơ thật tinh tế, nhạy cảm và một ngòi bút tài hoa, đầy màu sắc ấn tượng.

Từ hoài niệm về mùa thu năm xưa Hà Nội, tác giả quay lại với mùa thu hiện tại của đất nước, trong khung cảnh rộng lớn của chiến khu Việt Bắc. Câu thơ chuyển hẳn về nhịp điệu : những câu thơ ngắn với nhịp nhanh, rộn ràng, với các vần liên tiếp rồi/đôi/phới/ mới trong bốn câu thơ liền nhau mà nổi lên là hai vần trắc ở hai câu sau (phấp phới, áo mới). Đoạn thơ mở ra một không gian rộng rãi với những cảnh sắc trong trẻo, tươi sáng, sinh động (gió thổi, rừng tre phấp phới, trời thu thay áo mới, trong biếc, nói cười), hòa với tâm trạng vui, nao nức, phấn chấn của con người trong khung cảnh mùa thu mới của đất nước, trong buổi sáng mùa thu, không gian như cũng xa rộng hơn bởi làn không khí nhẹ và khô, bầu trời như trong và cao xanh hơn. Cả đất trời như mới mẻ tinh khôi (Trời thu thay áo mới) và trong không gian mùa thu đang ngân lên những âm thanh rộn ràng, trong trẻo, cái tiếng thu đã hơn một lần được các thi sĩ cảm nghe tinh tế (“Em không nghe mùa thu” - Lưu Trọng Lư; “Thu đến nơi nơi động tiếng huyền” - Xuân Diệu), nhưng không còn là tiếng thu buồn muôn thuở mà là tiếng náo nức, rạo rực, rộn ràng của một mùa thu mới của đất nước.

Đến đây, mạch thơ nhập vào đoạn giữa của bài Đêm mitting một cách khá tự nhiên : Từ cảm xúc về mùa thu dẫn đến những tình cảm mến yêu, tự hào về đất nước và những suy tưởng về mạch sống bền bỉ vĩnh hằng của Tổ chức và dân tộc qua hàng ngàn đời.

Tiếng nói trữ tình cũng chuyển từ tư thế phát ngôn của cá nhân (“tôi nhớ”, “tôi đứng vui”) ở trên sang tiếng nói của “chúng ta”. Nhưng có điều lạ là sự chuyển đổi ấy đột ngột mà rất tự nhiên, như không thể nào khác được. Những câu thơ này là kế tục dòng cảm hứng lớn đã trở thành một truyền thống của thơ ca dân tộc ; lòng yêu nước và tinh thần tự hào dân tộc. Nhưng nó cũng in đậm dấu ấn tinh thần của thời đại mới được mở ra từ cuộc Cách mạng tháng Tám, đó là tinh thần yêu nước mang tính dân chủ sâu rộng. Những câu khẳng định với các từ chỉ (dây) và điệp ngữ (của chúng ta) vang lên dõng dạc niềm tự hào làm chủ đất nước. Ý thơ đi từ sự khẳng định đất nước qua những cái hữu hình trong không gian trước tầm mắt phóng xa (trời xanh, núi rừng, cánh đồng, ngả đường, dòng sông) mang ý nghĩa bao quát về sự rộng lớn và tươi đẹp của đất nước, đi đến sự cảm nhận vái vô hình ở bề sâu và trong thời gian vĩnh viễn, đó là hồn đất nước, là truyền thống bất khuất của dân tộc, của đất nước. Nhưng nói cái “vô hình” mà không rơi vào trừu tượng, khô khân, Nguyễn Đình Thi đã làm hiện lên được hồn đất nước qua sự diễn tả một hình tượng âm thanh : “Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất / Những buổi ngày xưa vọng nói về”.

4. Phần thứ hai của bài thơ là những xúc cảm và suy tư của nhà thơ về đất nước trong cuộc chiến tranh - đau thương, căm hờn và bất khuất anh hùng, đứng dậy ngời sáng từ trong máu lửa. Hai cảm hứng lớn thấu suốt cả bài thơ là cảm hứng về đất nước tươi đẹp, hiền hòa và đất nước bất khuất, anh hùng. Nhưng cũng có thể thấy rằng ở phần trên của bài, cảm hứng về đất nước tươi đẹp hiền hòa nổi bật lên như nét chủ đạo, còn ở phần sau, chủ âm lại là cảm hứng về đất nước anh hùng, bất khuất.

Mở đầu là một hình ảnh về đất nước trong chiến tranh :

“Ôi những cánh đồng quê chảy máu

Dây thép gai đâm nát trời chiều”

Hình ảnh gây ấn tượng rất mạnh bằng thủ pháp “ngược sáng” (Contre soleil) của điện ảnh làm nổi bật những nét tương phản gay gắt : trong ánh mặt trời chiều tà chiếu chính diện với góc nhìn, cánh đồng hoang vắng vùng vành đai trắng quanh đồn giặc nhuộm đỏ ánh tà dương như cháy máu, những hàng dây kẽm gai đồn giặc tua tủa đâm lên như rách nát khoảng trời chiều. Cánh đồng, bầu trời quê hương trong buổi chiều vốn gợi cảnh êm ả thanh bình thì nay trong chiến tranh, tất cả như ứa máu, đau thương, hoang vắng, chết chóc. Từ một hình ảnh thực thu vào nhãn giới nhà thơ trong một chiều hành quân qua vùng Bắc Giang, khi vào bài thơ, hình ảnh này đã mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc cho đất nước đau thương trong chiến tranh, dưới ách chiếm đóng của giặc.

Nếu ở hai câu trên, lòng đau xót và căm hận chứa chất trong một hình ảnh ngoại cảnh, thì hai câu tiếp theo trực tiếp bộc lộ tâm trạng của người chiến sĩ trong khung cảnh quen thuộc của cuộc đời chiến đấu: “ Những đêm dài hành quân nung nấu/ Bỗng bồn chồn nhớ mắt người yêu”. Vượt lên những đau thương, những gian lao nung nấu của chiến tranh, vẫn là tâm hồn cao đẹp, rực sáng của người chiến sĩ, trên cái nền dày đặc của đêm đen, bỗng vút sáng lên trong tâm tưởng của anh hình ảnh đôi mắt người yêu, như ngôi sao của hi vọng, của niềm tin vào sự sống và ngày mai vẫn cháy sáng trong những đêm dài. Trong những câu thơ trên, tình yêu và tình đất nước, cái riêng và cái chung đã hòa nhập làm một trong tâm trạng của người chiến sĩ, không còn tách bạch ra được. Nguyễn Đình Thi từng có những câu thơ hay nói về tình yêu của người chiến sĩ (những bài thơ “Nhớ, Bài thơ viết cạnh đồn Tây” ...), nhưng hai câu trên đây có lẽ thuộc trong số những câu cô đọng và hay nhất. Cũng không thể không nhớ đến những câu này nữa :

“Chúng ta như hai ngôi sao

Hai đầu chân trời lấp lãnh

Trong không gian mênh mông xa nhau

Chiều chiều cùng sáng lên ánh sáng.

Đem lòng hi vọng xóa thương đau”

(Bài thơ viết cạnh đồn Tây)

Năm khổ thơ cuối mang tính chính luận, tập trung thể hiện đất nước từ trong đau thương, căm hờn đứng lên chiến đầu bất khuẩn và nổi bật lên là hình ảnh những người anh hùng mới của thời đại - “những người áo vải”. Tư tưởng chung của đoạn thơ này cũng không phải là một phát hiện riêng của Nguyễn Đình Thi, đoạn thơ lại hơi dài, vì muốn nói cho đầy đủ (cũng là một nhược điểm khá phổ biến trong thơ của ta từ sau 1945 và trong một thời gian dài), có những câu nặng về diễn dịch ý (“Súng đạn chúng bay không bắn được/ Lòng dân ta yêu nước, thương nhà ...”. “Thằng giặc Tây thằng chúa đất/ Đứa đè cổ, đứa lột da”). Hình ảnh trong đoạn này thiên về lối khái quát, tượng trưng, dùng nhiều biểu tượng quen thuộc (bát cơm, nước mắt, xiềng xích, chim, hoa, áo vải, rũ bùn ...). Cách thể hiện này là một dụng ý của tác giả, để đoạn thơ có sức khái quát hơn, có thể thấy ở đây ảnh hưởng của lối thể hiện trong một số bài thơ hiện đại phương Tây.

Trong phần hai của bài thơ, nét đặc sắc trong các thủ pháp nghệ thuật tạo được hiệu quả thẩm mĩ, cùng với lối dùng hình ảnh khái quát-biểu tượng, chính là việc sử dụng những động từ và trạng từ tạo thành phần vị ngữ nổi bật trong nhiều câu. Để làm nổi được các hình ảnh và tư tưởng của đoạn thơ nhất là tạo được ấn tượng mạnh về sự vùng dậy, đứng lên chiến đấu bất khuất của cả đất nước, tác giả đã huy động cả một đội quân đông đảo các từ chi những hành động, trạng thái rất mạnh mẽ, sôi sục, quyết liệt : đâm nát, nung nấu, bồn chồn, ngời lên, bật lên, chan đầy, giằng khỏi, đè cổ, lột da, nắng đốt, mưa dội, cháy rực, rung trời ... Chúng ta hãy đọc một vài câu, chẳng hạn :

- “Bỗng bồn chồn nhớ mắt người yêu”

- “Đã ngời lên nét mặt quê hương”

- “Ngày nắng đốt theo đêm mưa dội”

- “Trán cháy rực nghĩ trời đất mới”.

Những động từ và trạng ngữ mở rộng thành phần vị ngữ của câu thơ, làm trọng tâm của câu thơ dồn vào phần vị ngữ. Trong nhiều trường hợp, thành phần này còn được đảo lên trước chủ ngữ để càng nhấn mạnh, gây ấn tượng trước tiên cho người đọc.

Cùng với biện pháp nghệ thuật trên đây, còn có thể kể thêm các thủ pháp khác nữa nhằm khắc sâu ý tưởng của đoạn thơ này: tương phản (xiềng xích/ trời, đất; súng đạn/lòng dân; bát cơm/ nước mắt ...), trùng điệp (khói nhà máy, kèn gọi quân; ngày nắng đốt, đêm mưa dội), ngoa dụ (ôm đất nước, bát cơm chan đầy nước mắt, trán cháy rực).

Các khổ thơ của phần này với nhịp điều ngày càng dồn dập, với hàng loạt hình ảnh biểu tượng, trùng điệp đã dựng lên hình tượng đất nước đứng lên bất khuất, mà nổi bật lên trên những đau thương, căm hờn, máu lửa và hình ảnh những người anh hùng áo vải.

Bài thơ kết thúc bằng một khổ theo thể sáu chữ, với lối ngắt nhịp vừa dồn dập vừa cân xứng, đĩnh đạc, hùng tráng, như bản nhạc đi tới cao trào kết thúc :

“Súng nổ rung trời giận dữ

Người lên như nước vỡ bờ

Nước Việt Nam từ máu lửa

Rũ bùn đứng dậy sáng lòa”.

Một bức tranh hoành tráng mang tính sử thi, một hình ảnh tượng trưng độc đáo cho đất nước đứng lên. Hình ảnh này được hình thành từ một khung cảnh thực mà tác giả được chứng kiến tại chiến trường lịch sử Điện Biên Phủ, trong tiếng đại bác vang rền của đợt tổng công kích cuối cùng, các chiến sĩ ta từ trong các chiến hào đầy bùn đỏ ào ạt xông lên như những thác người tràn lên đánh chiếm những vị trí cuối cùng của một tập đoàn cứ điểm mạnh nhất của quân viễn chinh Pháp. Cảnh tượng ấy quả thật là một biểu tượng vĩ đại của nước Việt Nam mới, vụt hiện ra sáng ngời, chói lọi từ trong bùn đen, khói đạn, máu lửa. Những câu thơ trên xứng đáng là một đài kỉ niệm hoành tráng về nước Việt Nam mới trong cuộc kháng chiến chống Pháp